četvrtak, 14.11.2019. ✝ Verski kalendar € Kursna lista
Poslednja izmena 21:44
OSAM VEKOVA AUTOKEFALNOSTI SPC

Vekovi pravoslavlja

Autor: Dr Radovan Pilipović, direktor Arhiva Srpske pravoslavne crkveponedeljak, 14.10.2019. u 12:54
Српска патријаршија (Фото Анђелко Васиљевић)

Srpska pravoslavna crkva je autokefalna duhovna organizacija srpskog naroda sa stepenom i dostojanstvom Patrijaršije. Osnovana je 1219. godine zalaganjem i crkveno-diplomatskom aktivnošću Svetog Save, najmlađeg sina velikog župana Stefana Nemanje, koji je tada postao njen prvi poglavar – arhiepiskop. Sa širenjem granica Nemanjićke države širi se i jurisdikcija Srpske arhiepiskopije. Jurisdikcija Srpske crkve se krajem 13. veka širila s teritorijalnim uvećanjem države nakon osvajanja kralja Milutina (1282–1321) na jugu, zauzimanjem Skoplja, Pologa, Maleša, Pijaneca, Žegligova i Ovčeg Polja. Tada se osnivaju nove mitropolije i eparhije. Godine 1346. uzdignuta je na stepen patrijaršije.

Proglašenje Srpske patrijaršije

Prema kanonskom pravu svaka pomesna autokefalna crkva raspolaže sama svojim rangom i titulaturom. Uzdizanje srpske arhiepiskopije na nivo patrijaršije bio je delikatni zadatak i koliko god bilo tada unutrašnje pitanje srpske crkve, bilo je i pitanje od državnog značaja za kralja Dušana. Takođe, ono se ticalo ne samo jurisdikcijskog područja Arhiepiskopije Srpske nego i onih eparhija i mitropolija koje su se obrele u okviru Dušanovih osvajačkih dometa, a bile su ranije pod jurisdikcijom Carigradskog patrijaršijskog trona.

Diplomatska akcija za postizanje legitimiteta proglašenja Srpske patrijaršije vršena je u pravcu slovenskih autokefalija na Balkanskom poluostrvu. Joanikija su za patrijarha „proizveli” bugarski patrijarh Simeon i ohridski arhiepiskop Nikola, na Cveti 9. aprila 1346. u sabornoj crkvi Sv. Bogorodice Trojeručice u Skoplju. Kralj Dušan je ovenčan carskom krunom na Uskrs 16. aprila iste godine „rukom srpskog patrijarha Joanikija”, a u prisustvu trnovskog patrijarha, ohridskog arhiepiskopa, mitropolita iz novoosvojenih grčkih oblasti i predstavnika Svete Gore Atonske.

Obnova crkve i nacionalna pobuna

Turskim osvajanjem srpskih zemalja širi se vlast Ohridske arhiepiskopije, čiji episkopi dolaze na srpske katedre. Godine 1557. obnovljena je Srpska patrijaršija čija se jurisdikcija nalazi u okvirima Turskog carstva, sve do Velikog bečkog rata 1683–1699. godine. Obnovitelj Srpske crkve, odnosno „prestola Sv. Save”, bio je patrijarh srpski Makarije Sokolović (1557–1571, + 1574). On je dobio ferman od turskih vlasti da obnovi autokefalnu Srpsku crkvu 1557. godine.

Srpska crkvena samostalnost, zagarantovana turskim zakonima, ostvarena Makarijevskim kompromisom s nosiocima osmanske uprave 1557, bila je tek nacionalni minimum na koji su Srbi mogli da pristanu. To nije značilo i mirenje sa stanjem okupacije. Primer patrijarha Jovana Kantula (1592–1613) i ustanci u Banatu i Hercegovini (1594), svedoče kako je Srpska pravoslavna crkva imala jasan koncept nacionalne pobune, bogoslovski obrazložen i ideološki jasno profilisan. Podsetimo se da je na ustaničkim barjacima čest motiv ikonični lik Svetog Save. Patrijarh čiju je upravu odlikovala duga i mirna uprava bio je Pajsej Janjevac (1614–1647), odnedavno upisan u diptih svetih Srba, a koji je ostao zabeležen kao knjigoljubac i književni stvaralac. Patrijarh mučenik Sv. Gavrilo Rajić (1648–1659) kroz svoje patrijarhovanje personifikuje jedan tragizam srpske istorije, naroda bez države koji živi u verski netrpeljivoj turskoj carevini, ali bivajući i na udaru zapadnjačkog prozelitizma, u teškom položaju, s malo izgleda na uspešnu političku akciju i sticanje slobode.

(Foto SPC)

Karlovačka mitropolija

Poglavari Srpske crkve nalaze se između nastojanja za sticanjem slobode i lojalnosti Turskom carstvu. Arsenije Treći (1676–1690) i Arsenije Četvrti (1726–1739) predvode velike seobe iz srednjovekovnih krajeva preko Save i Dunava. Nastojanjem fanariota ukinuta je Pećka patrijaršija, a na njene nekadašnje područne eparhije dolaze episkopi Grci. Naslednik srpskih crkvenih autokefalnih tradicija je Karlovačka mitropolija koja se razvija kao crkvena organizacija Srba u državi Habsburga.

Srpski narod je preko Karlovačke mitropolije bio politički subjekat Habsburške monarhije i isticao je zahteve za teritorijalnim rešavanjem svog nacionalnog pitanja (Temišvarski sabor 1790). Veliki mitropolit Stefan Stratimirović (1790–1836) pravi nacrt srpskog nacionalnog oslobođenja.

Na Majskoj skupštini, 1. maja 1848. u Sremskim Karlovcima, izabran je za patrijarha srpskog Josif Rajačić. Patrijaršijsku titulu nose potom Samuilo Maširević (1864–1870), Prokopije Ivačković (1874–1879) i German Anđelić (1882–1888).

Ujedinjenje u obnovljenu SPC

Vlast Carigradske patrijaršije posle 1766. godine nije mogla da se uspostavi u Crnoj Gori gde su mitropoliti iz kuće Petrović-Njegoš bili i svetovni vladari. Sa stvaranjem moderne srpske države, posle 1815. godine, Beogradska mitropolija Kneževine Srbije stiče 1830. autonomiju, a 1880. i autokefalnost. Do ujedinjenja 1920. u obnovljenu Srpsku pravoslavnu crkvu eparhije u Bosni i Hercegovini su bile autonomne u odnosu na Carigrad, a eparhije Dalmatinska i Bokokotorska i Dubrovačka bile su u sastavu Mitropolije bukovinske. Posle 1920. godine niz patrijaraha srpskih je sledeći: Dimitrije Pavlović (1920–1930), Varnava Rosić (1930–1937), Gavrilo Dožić (1937–1950), Vikentije Prodanov (1950–1958), German Đorić (1958–1990), Pavle Stojčević (1990–2009), a sada je na tronu Svetoga Save kao arhiepiskop žički, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski Njegova Svetost Gospodin Irinej Gavrilović.

Beč protiv kandidata za patrijarha

Zanimljivo je da je bečka vlada bila u dva navrata protiv personalnih rešenja koja su nudili srpski izborni sabori kada je u pitanju čovek koji je trebalo da sedne na patrijaraški tron. Godine 1874. jednoglasno je izabran za patrijarha episkop budimski Arsenije Stojković, ali je Beč bio protiv njegovog izbora, takođe godine 1882. vlada je bila protiv Teofana Živkovića, episkopa gornjokarlovačkog. Kontinuitet dvorskih pritisaka predstavlja i činjenica da 1889. godine (na 500. godišnjicu Kosovske bitke) patrijarh nije biran. Ipak, galeriju vladinih miljenika i kandidata prekida patrijaraški staž Georgija Brankovića (1890–1907).


Komentari1
9437c
Molimo vas da sе u komеntarima držitе tеmе tеksta. Rеdakcija Politikе ONLINE zadržava pravo da – ukoliko ih procеni kao nеumеsnе - skrati ili nе objavi komеntarе koji sadržе osvrtе na nеčiju ličnost i privatan život, uvrеdе na račun autora tеksta i/ili članova rеdakcijе „Politikе“ kao i bilo kakvu prеtnju, nеpristojan rеčnik, govor mržnjе, rasnе i nacionalnе uvrеdе ili bilo kakav nеzakonit sadržaj. Komеntarе pisanе vеrzalom i linkovе na drugе sajtovе nе objavljujеmo. Politika ONLINE nеma nikakvu obavеzu obrazlaganja odluka vеzanih za skraćivanjе komеntara i njihovo objavljivanjе. Rеdakcija nе odgovara za stavovе čitalaca iznеsеnе u komеntarima. Vaš komеntar možе sadržati najvišе 1.000 pojеdinačnih karaktеra, i smatra sе da stе slanjеm komеntara potvrdili saglasnost sa gorе navеdеnim pravilima.

Бранислав Станојловић
Зашто овај чланак није усидрен на врху странице?

Komentar uspešno dodat!

Vaš komentar će biti vidljiv čim ga administrator odobri.

Početna /

Prijavite se na našu mailing listu

* Obavezna polja